فیبروز کیستیک (Cystic Fibrosis یا CF) یکی از بیماریهای ژنتیکی ارثی است که میتواند چندین سیستم بدن را تحت تأثیر قرار دهد. این بیماری بهدلیل اختلال در عملکرد غدد برونریز، بهویژه غدد تولیدکننده مخاط، عرق و بزاق، ایجاد میشود.
در فیبروز کیستیک، نقص در ژن CFTR باعث اختلال در عملکرد یک کانال تنظیمکننده کلرید در غشای سلولی میشود. در نتیجه، ترشحات مخاطی در اندامهایی مانند ریه، پانکراس، کبد، روده، سینوسها، غدد بزاقی و دستگاه تناسلی غلیظ و چسبنده میشوند. تجمع این ترشحات میتواند به انسداد، التهاب و عفونت در بخشهای مختلف بدن منجر شود.
[تصویر پیشنهادی 1: تصویر پزشکی مفهومی از فیبروز کیستیک و درگیری ریه و دستگاه گوارش]
Alt تصویر: فیبروز کیستیک و تأثیر آن بر ریه و دستگاه گوارش
علت فیبروز کیستیک
علت اصلی فیبروز کیستیک، جهش در ژن CFTR است. این ژن روی بازوی بلند کروموزوم ۷ و در ناحیه 7q31.2 قرار دارد.
در منبع مورد بررسی، بیش از ۷۰ درصد موارد بیماری به جهش در ژن CFTR نسبت داده شده است. یکی از شناختهشدهترین جهشهای این ژن، حذف کدون مربوط به فنیلآلانین در موقعیت ۵۰۸ یا F508Δ است که با بسیاری از تظاهرات بالینی فیبروز کیستیک ارتباط دارد.
جهشهای متعددی در ژن CFTR وجود دارد و نوع جهش میتواند با شدت و نوع علائم بیماری ارتباط داشته باشد.
نحوه توارث فیبروز کیستیک
فیبروز کیستیک با الگوی اتوزومال مغلوب به ارث میرسد. بنابراین، فرد مبتلا باید دو نسخه جهشیافته از ژن مرتبط با بیماری را دریافت کند؛ یک نسخه از مادر و یک نسخه از پدر.
فردی که تنها یک نسخه جهشیافته و یک نسخه طبیعی از ژن را داشته باشد، معمولاً ناقل بیماری است و علائم بیماری را نشان نمیدهد.
اگر هر دو والد ناقل ژن جهشیافته باشند، در هر بارداری احتمال بهدنیا آمدن فرزند مبتلا به فیبروز کیستیک ۲۵ درصد است. این الگوی توارث ارتباطی با جنسیت ندارد و زنان و مردان را به یک اندازه تحت تأثیر قرار میدهد.
[تصویر پیشنهادی 2: نمودار توارث اتوزومال مغلوب فیبروز کیستیک]
Alt تصویر: الگوی توارث اتوزومال مغلوب در فیبروز کیستیک
شیوع فیبروز کیستیک
فیبروز کیستیک در منبع مورد بررسی بهعنوان یک اختلال ژنتیکی نسبتاً شایع معرفی شده است. بر اساس اطلاعات منبع، حدود یک نوزاد از هر ۲۰۰۰ تا ۳۰۰۰ تولد به این بیماری مبتلا میشود.
همچنین در این منبع، حدود ۳۰ هزار کودک و بزرگسال مبتلا به فیبروز کیستیک در ایالات متحده ذکر شده است و شیوع بیماری در برخی گروههای جمعیتی متفاوت گزارش شده است.
علائم فیبروز کیستیک
علائم و شدت فیبروز کیستیک میتواند از فردی به فرد دیگر تفاوت زیادی داشته باشد. حتی در یک فرد، علائم ممکن است در طول زمان تغییر کنند. برخی افراد نیز ممکن است تا دوران نوجوانی یا بزرگسالی علائم واضحی نداشته باشند.
یکی از ویژگیهای شناختهشده بیماری، افزایش میزان نمک در عرق است. به همین دلیل، ممکن است والدین هنگام بوسیدن کودک مبتلا، مزهای شور روی پوست او احساس کنند که در منبع با عنوان «بوسههای نمکی» به آن اشاره شده است.
علائم تنفسی
درگیری دستگاه تنفسی از مهمترین تظاهرات فیبروز کیستیک است. برخی از علائم تنفسی عبارتاند از:
- سرفه مداوم و خلطدار
- خسخس سینه
- تنگی نفس
- عفونتهای مکرر ریوی
- بیماری مزمن ریوی
اختلالات ریوی از مهمترین عوارض جدی بیماری محسوب میشوند و در منبع بهعنوان یکی از علل اصلی مرگومیر در افراد مبتلا به فیبروز کیستیک ذکر شدهاند.
[تصویر پیشنهادی 3: تصویر پزشکی ریه در فرد مبتلا به فیبروز کیستیک]
Alt تصویر: درگیری ریه و علائم تنفسی در فیبروز کیستیک
علائم گوارشی
فیبروز کیستیک میتواند دستگاه گوارش و بهویژه عملکرد پانکراس را نیز تحت تأثیر قرار دهد. علائم گوارشی گزارششده در منبع عبارتاند از:
- دردهای عودکننده شکمی
- کاهش وزن و اختلال در رشد
- تهوع و استفراغ
- اسهال چرب
- یبوست شدید
- اختلال در هضم غذا بهدلیل غلیظ شدن ترشحات پانکراس
- انسداد روده در نوزادان، بهویژه مکونیوم ایلئوس
سایر علائم بالینی
علاوه بر مشکلات تنفسی و گوارشی، ممکن است علائم و عوارض دیگری نیز در افراد مبتلا مشاهده شود، از جمله:
- پولیپ بینی
- پرولاپس رکتال
- دیابت شیرین
- پوکی استخوان
- بیماری قلبی ـ ریوی
در بزرگسالان مبتلا، ممکن است فقدان مادرزادی مجرای اسپرم (CAVD) نیز مشاهده شود. در برخی مردان مبتلا به CAVD، ممکن است علائم ریوی یا گوارشی وجود نداشته باشد و بیماری بیشتر با آزواسپرمی و ناباروری تظاهر کند.
تشخیص فیبروز کیستیک
فیبروز کیستیک اغلب در دوران شیرخوارگی و اوایل کودکی تشخیص داده میشود. در منبع، حدود ۱۰ درصد از مبتلایان بهعنوان افرادی معرفی شدهاند که تشخیص بیماری در آنها پس از ۱۸ سالگی انجام میشود؛ همچنین اشاره شده است که با گسترش غربالگری نوزادان، این میزان در حال کاهش است.
تشخیص بیماری با توجه به علائم بالینی، نتایج آزمایشها و ارزیابی پزشک انجام میشود. روشهای تشخیصی ذکرشده در منبع عبارتاند از:
غربالگری نوزادان
در غربالگری نوزاد، چند قطره خون از پاشنه پای نوزاد گرفته و روی کارت مخصوصی به نام کارت گاتری قرار داده میشود.
تست عرق
تست عرق یکی از روشهای اصلی و استاندارد تشخیص فیبروز کیستیک است. در این آزمایش میزان نمک، بهویژه سدیم و کلراید، در عرق اندازهگیری میشود. در افراد مبتلا، میزان نمک موجود در عرق بالاتر از حد معمول است.
سایر آزمایشهای تشخیصی
بسته به شرایط فرد، ممکن است از روشهای زیر نیز برای ارزیابی بیماری استفاده شود:
- تست عملکرد ریه با اسپیرومتری
- سیتیاسکن قفسه سینه و سینوسها
- سنجش تریپسینوژن ایمونوراکتیو (IRT)
- اندازهگیری جریان روده (ICM)
- کشت خلط
- آزمایش ژنتیک با تعیین توالی اگزونهای ژن CFTR
- تشخیص پیش از تولد (PND)
- تشخیص ژنتیکی پیش از لانهگزینی (PGD)
[تصویر پیشنهادی 4: تست عرق برای تشخیص فیبروز کیستیک]
Alt تصویر: تست عرق در روند تشخیص فیبروز کیستیک
درمان و مدیریت فیبروز کیستیک
بر اساس منبع، در حال حاضر درمانی برای از بین بردن کامل فیبروز کیستیک وجود ندارد؛ بااینحال، روشهای درمانی میتوانند به کنترل علائم، مدیریت عوارض، بهبود کیفیت زندگی و افزایش طول عمر افراد مبتلا کمک کنند.
یکی از مهمترین اهداف درمان، کنترل عفونتهای مزمن باکتریایی دستگاه تنفسی و پیشگیری از آسیبهای ریوی است.
روشهای مدیریتی و درمانی ذکرشده در منبع شامل موارد زیر است:
- مصرف آنتیبیوتیک برای درمان عفونتهای ریوی یا پیشگیری از آنها
- فیزیوتراپی قفسه سینه برای کمک به خارج کردن ترشحات غلیظ
- انجام منظم تمرینهای تنفسی با راهنمایی پزشکان، پرستاران و متخصصان فیزیوتراپی
- استفاده از داروهای گشادکننده برونش برای باز نگه داشتن راههای هوایی
- استفاده از داروهای ضدالتهابی برای کاهش التهاب دستگاه تنفسی
- پیوند ریه یا کبد در موارد بسیار نادر
- رژیم غذایی پرکالری و سرشار از پروتئین با نظر متخصص تغذیه
- مصرف مکملها و ویتامینهای محلول در چربی
- جایگزینی آنزیمهای پانکراس برای کمک به هضم غذا
- جراحی در برخی موارد، از جمله انسداد روده
- استفاده از داروهای متناسب با نوع جهش ژنی در افراد دارای جهشهای خاص CFTR
[تصویر پیشنهادی 5: مراقبت و درمان حمایتی فرد مبتلا به فیبروز کیستیک]
Alt تصویر: روشهای درمان و مراقبت از بیمار مبتلا به فیبروز کیستیک
مشاوره ژنتیک در فیبروز کیستیک
یکی از پرسشهای مهم درباره فیبروز کیستیک این است که چگونه ممکن است فردی ناقل ژن جهشیافته باشد، در حالی که هیچیک از اعضای خانواده او سابقه ابتلا به بیماری نداشته باشند.
از آنجا که داشتن یک نسخه جهشیافته از ژن CFTR معمولاً باعث بروز علائم بیماری نمیشود، افراد ناقل ممکن است بدون اطلاع از وضعیت ژنتیکی خود، این ژن را به نسل بعد منتقل کنند.
اگر هر دو والد ناقل ژن جهشیافته باشند، امکان دارد در یک بارداری هر دو نسخه جهشیافته به فرزند منتقل شود و کودک مبتلا به فیبروز کیستیک باشد. به همین دلیل، مشاوره ژنتیک پیش از ازدواج و پیش از بارداری برای ناقلین اهمیت دارد.
همچنین برای خانوادههایی که در میان بستگان خود فرد مبتلا به فیبروز کیستیک دارند یا فردی از بستگان آنها بر اثر این بیماری فوت کرده است، مشاوره ژنتیک توصیه میشود.
آزمایش ناقل بودن و تشخیص پیش از تولد
آزمایش تعیین ناقل بودن برای بستگان در معرض خطر و همچنین تشخیص پیش از تولد یا تشخیص پیش از لانهگزینی برای بارداریهای در معرض خطر، در صورتی امکانپذیر است که نوع جهش بیماریزا در خانواده از قبل شناسایی شده باشد.
جمعبندی
فیبروز کیستیک یا CF یک بیماری ژنتیکی ارثی با الگوی توارث اتوزومال مغلوب است که در اثر جهشهای ژن CFTR ایجاد میشود. این بیماری میتواند ریهها، دستگاه گوارش و سایر اندامها را درگیر کند و شدت علائم آن از فردی به فرد دیگر متفاوت است.
تشخیص فیبروز کیستیک با استفاده از علائم بالینی، غربالگری نوزادان، تست عرق، آزمایشهای عملکردی و آزمایش ژنتیک انجام میشود. مدیریت بیماری نیز بر کنترل عفونتها، حفظ عملکرد ریه، بهبود وضعیت تغذیه و کنترل سایر عوارض تمرکز دارد.
از آنجا که فیبروز کیستیک یک بیماری ارثی است، مشاوره ژنتیک پیش از ازدواج و بارداری میتواند در شناسایی ناقلین و ارزیابی خطر ابتلای فرزندان اهمیت ویژهای داشته باشد.
توجه: این مطلب بر اساس محتوای منبع ارائهشده تهیه شده است و جایگزین تشخیص، مشاوره یا درمان توسط پزشک و متخصص ژنتیک نیست.